Plemiona Prusów ludów należących do tej samej grupy językowej co Litwini i Łotysze, zamieszkiwały ziemie obecnie zwane Warmią i Mazurami od ok.VI - V w. pne. Przybyli tu ze środkowej Rusi, znad Dniepru i Wołgi. Ludy te tkwiące w podziale plemiennym — porównywalnym do sytuacji nieuformowanej Polski z czasów przed-Mieszkowych — nie stanowiły monolitu tak w sensie politycznym, jak i militarnym. Prusowie nie znali pisma - wyłączywszy znaki magiczne cięte na korze lub gałęziach. Niewielu z nich, wykształconych na Zachodzie, potrafiło posługiwać się alfabetem. Nie pozostawili więc po sobie zapisów [1]. Wiedzę o nich zdobywamy ze źródeł pisanych w średniowieczu przez kronikarzy zewnętrznych. Rolę podstawowego źródła powstałego w drugiej połowie XIV w. pełni "Chronicon terrae Prussiae" krzyżackiego mnicha Piotra z Dusburga:

Prusowie budowali osady podobne do osady w Biskupinie, otoczone w celach obronnych wałami ziemnymi i wodą. Do naszych czasów dotrwały jedynie pozostałości budowli ziemnych otaczających pruskie grodziska. Zdjęcie poniżej przedstawia pozostałości po dawnym grodzisku na północny wschód od wsi Wormie - od natangijskiej nazwy tej ziemi Wore - otoczonym podwójnym wałem przedzielonym suchą fosą, od południa, wschodu i zachodu okalał je strumień i wysoka skarpa, na której zostało założone.

Podobny los spotkał pozostałe osady i być może z tego powodu pozostało po Prusach tak mało dowodów ich kultury materialnej.

Pozostałości po pruskim grodzisku w pobliżu wsi Wormie

Prusowie czcili Słońce, Księżyc i gwiazdy, ale nie znali i nie budowali zegarów słonecznych. Prawdopodobnie, jak wiele ludów na niskim jeszcze poziomie rozwoju nie znali pojęcia czasu, który mijał dla nich, jak gdyby bez śladu. Później jednak zapewne uświadomili sobie upływ czasu (obserwując nieustanną zmianę dni i nocy oraz ciągłe zmiany pór roku) o czym świadczyć mogą słowa pruskie[3]. Ze słownika prusko-polskiego wynika, że używali słów wiążących się z upływem czasu do określania pory dnia. Ich "zegar" miał trzy godziny (ankstāinai - rano, possideinai - południe i bītan - wieczór); brak jest natomiast słów świadczących o podziale nocy. Nie rozumiejąc istoty czasu, żyli bez trudu w zgodzie z naturą obserwując zmiany, jakie dokoła zachodziły [4]. Nic więc dziwnego, że zegary na tym poziomie rozwoju nie były im potrzebne.

Historia zegarów słonecznych, która na terenach Bliskiego, Środkowego i Dalekiego Wschodu rozpoczęła się przed trzema tysiącami lat, na naszych terenach rozwinęła się prawdopodobnie dopiero po roku 1225, kiedy ziemie te opanowali rycerze Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakonu Krzyżackiego) poproszeni przez księcia Konrada Mazowieckiego o pomoc w pokonaniu pogańskich Prusów, którzy przeciwstawiali się chrystianizacji. Ponieważ w owych czasach wszelkie pogańskie terytoria traktowano jako bezpańskie, cesarz niemiecki uważał siebie za właściciela tych ziem. Fryderyk II z dynastii Staufów powierzył Wielkiemu Mistrzowi Zakonu "własne panowanie" w krainie, którą miał sobie podporządkować, nawrócić i zagospodarować. (...). Pod koniec XIV wieku terytorialna ekspansja Państwa Zakonnego była największa i uważane było ono za najlepiej zarządzane państwo średniowiecza. [5].

Krzyżacy przynieśli niewątpliwie ze sobą astronomiczną wiedzę Wschodu, która wyprzedzała wiedzę europejczyków o całe tysiąclecia. Stamtąd docierały do średniowiecznej Europy wszelkie nowinki astronomiczne. Krzyżacy zajęci krwawym podbojem tych ziem, nie byli w stanie wiedzy astronomicznej wykorzystać. Zastanawiające bowiem jest, że zamki krzyżackie budowane w miarę opanowywania ziem Prusów nie posiadają, zachowanych do naszych czasów, zegarów słonecznych, ani śladów po nich.

Przybywający na tereny Państwa Zakonnego osadnicy z Rzeszy, (a po II pokoju Toruńskim, gdy Polska odzyskała panowanie nad Warmią, częścią terytorium tego państwa) również z Polski, budowali kościoły, zamki i dwory. Część z tych budowli, jak i otaczających je parków posiadała zegary słoneczne. Zegary, na zamówienie tutejszego kleru oraz arystokracji a także szlachty polskiej i pruskiej projektowali tutejsi ówcześni uczeni i księża (głównie jezuici, którzy posiadali największą wiedzę w tym zakresie).

Zegar słoneczny jest powierzchnią, w ogólnym przypadku - dowolnego kształtu, z podziałką godzinną i prętem (gnomonem), którego cień powstający gdy świeci słońce, padając na tę powierzchnię oznacza na niej upływ godzin.

Do znanych związanych z regionem twórców zegarów słonecznych należeli:

• Mikołaj Kopernik (1473-1543) – polski astronom, matematyk, prawnik, lekarz, kanonik warmiński. Wykonał kilka zegarów w Olsztynie; brał też udział w pracach nad kalendarzem gregoriańskim (tablica astronomiczna w Olsztyńskim zamku).
• Konrad Gotlieb Marquardt (1694-1749) – profesor astronomii i miernictwa Albertiny.
• Marcin Knutzen (1713-1751) – profesor logiki, metafizyki i astronomii Albertiny.
• Jan Władysław Suchodolski – absolwent Uniwersytetu we Frankfurcie nad Odrą, kartograf Prus Wschodnich [6].
• Józef Tuławski – kanonik dobromiejski, matematyk i astronom warmiński, współautor mapy Warmii.
• Alexander Glaser (Glaserus) – ur. w Barczewie, zaprojektował zegar słoneczny na Ratuszu Głównego Miasta w Gdańsku.
• Jerzy Puszcz – pastor z Lidzbarka Warmińskiego, budowniczy kamiennych kręgów w Milanówku i Lidzbarku Warmińskim.

Rozmieszczenie znanych autorowi zegarów pokazuje poniższa mapka i tabele:

Miejscowości, których nazwy zakreślono żółtym kolorem posiadają zegary słoneczne, a szare kwadraciki obok nazw - ilość zegarów. Z mapy wynika, że nie została jeszcze spenetrowana południowa część województwa.

Zestawienie istniejących zegarów słonecznych

Zegary przypuszczalnie istniejące w przeszłości